125 sayfa 1.08 mb

"Tutkular ve Çıkarlar", ünlü ekonomi tarihçisi ve düşünür Albert O. Hirschman tarafından yazılmış, ekonomik düşüncenin tarihsel gelişimini ele alan önemli bir eserdir. Yazar, Batı dünyasında ekonomik faaliyetlere ve çıkar güdüsüne yönelik bakış açısının zaman içinde nasıl değiştiğini, özellikle Kapitalizm öncesi ve erken Kapitalist dönemlerdeki düşünsel dönüşümleri analiz ederek açıklar.

Kitabın Ana Temaları ve İçeriği

1. Ortaçağ ve Rönesans: Tutkuların Tehlikeleri

Ortaçağ düşüncesinde ve erken Rönesans döneminde, bireylerin tutkuları genellikle tehlikeli, zararlı ve ahlaki olarak sakıncalı görülüyordu. İnsan doğasının, hırs, açgözlülük, kıskançlık gibi güçlü duygularla yozlaşmaya eğilimli olduğu düşünülüyordu. Dönemin filozofları ve teologları, toplumu düzenleyebilmek için dini ve ahlaki değerleri ön plana çıkarıyor, tutkuların kontrol edilmesi gerektiğini savunuyorlardı.

Özellikle siyasi düşünürler, insanların tutkularına teslim olmalarının anarşi ve düzensizliğe yol açacağını düşünerek, otoritenin güçlü olması gerektiğini vurguluyordu. Machiavelli, Hobbes ve Montaigne gibi isimler, tutkuların yönetim üzerindeki etkilerini ve devlet düzeninin nasıl korunabileceğini tartıştılar.

2. Çıkarların Yeni Bir Denge Unsuru Olarak Görülmesi

1. ve 17. yüzyıla gelindiğinde, ticaretin ve ekonomik faaliyetin artması, bireysel çıkarların farklı bir perspektiften ele alınmasına yol açtı. Artık tutkular tamamen bastırılması gereken unsurlar değil, dengelenmesi ve yönlendirilmesi gereken güçler olarak görülmeye başlandı.

Bu süreçte "çıkar" kavramı ön plana çıktı. Tutkuların tamamen yok edilemeyeceği anlaşıldığında, düşünürler çıkarların, tutkulara kıyasla daha öngörülebilir ve düzenleyici bir güç olabileceğini savundular. İnsanların ekonomik çıkarlarını takip etmeleri, savaşçı ve saldırgan tutkularını kontrol altına almalarına yardımcı olabilirdi.

Bu dönemde gelişen merkantilist düşünce, ekonomik faaliyetleri devlet gücüyle desteklenen ve düzenlenen bir sistem olarak ele aldı. Ticaretin zenginlik ve refah getirdiği fikri güçlenirken, ekonomik başarı bireylerin ve toplumun ortak çıkarına hizmet eden bir unsur olarak değerlendirildi.

3. Kapitalizmin Meşrulaştırılması: Ekonomik Çıkarlar ve Ahlak

1. ve 18. yüzyılda, ekonomik çıkarların yalnızca bireyler için değil, toplumun genel iyiliği için de faydalı olabileceği fikri yaygınlaştı. Bernard Mandeville ve Adam Smith gibi düşünürler, ekonomik faaliyetin daha büyük bir toplumsal düzen ve refahın temeli olabileceğini savundular.
2. Bernard Mandeville, ünlü eseri "Arılar Masalı"nda, bireylerin bencilce hareket etmelerinin paradoksal bir şekilde toplumsal refaha katkıda bulunabileceğini dile getirdi.
3. Adam Smith ise "Görünmez El" kavramıyla, bireylerin kendi çıkarlarını takip etmelerinin serbest piyasa ekonomisinde dengeli bir sistem oluşturabileceğini ortaya koydu.

Bu noktada, Hirschman, kapitalizmin ahlaki ve siyasal meşruiyetinin nasıl sağlandığını tartışır. Ekonomik çıkarlar, yalnızca bireysel kazanç için değil, toplumsal barış ve düzenin sağlanması için de önemli bir araç olarak görülmeye başlanmıştır.

4. Ekonomik Rasyonalite ve Modern Düşünceye Etkileri

1. ve 19. yüzyıllarda, çıkar güdüsünün bireyleri ve toplumu yönlendiren ana ilke haline geldiği fikri kabul görmüştür. Kapitalizmin yükselişi ile birlikte ekonomik çıkarlar, tutkuların yerine geçerek bireysel ve toplumsal düzeni sağlayan temel unsur olarak kabul edilmiştir.

Hirschman’a göre bu dönüşüm, modern dünyada ekonomik düşüncenin ve serbest piyasa anlayışının temel taşlarını oluşturmuştur. Fakat yazar, aynı zamanda bu bakış açısının sınırlamalarını ve tehlikelerini de sorgular. Ekonomik çıkarların ve rasyonel birey modelinin, her zaman toplumsal fayda sağlayıp sağlamadığı tartışmalıdır.

Hirschman, modern toplumda kapitalizmin başlangıçtaki iyimser anlatısının zamanla nasıl değiştiğini ve eleştirildiğini de ele alır. Marksist ekonomi düşüncesi, sosyalist fikirler ve 20. yüzyıldaki refah devleti anlayışları, çıkar güdüsünün toplumsal eşitsizlikler yaratabileceğini göstermiştir.

Sonuç: Hirschman’ın Tezinin Önemi

Albert O. Hirschman, tutkular ve çıkarlar arasındaki dönüşümü analiz ederek, kapitalizmin sadece ekonomik bir sistem olmadığını, aynı zamanda büyük bir düşünsel değişimin ürünü olduğunu ortaya koyar.

Kitap, özellikle kapitalizmin ahlaki temellerini sorgulayanlar ve ekonomik sistemlerin tarihsel gelişimini anlamak isteyenler için önemli bir kaynaktır. Hirschman, ekonomi, siyaset ve felsefenin kesişim noktasında derin bir analiz sunarak, okuyucuların kapitalizmin evrimi hakkında daha geniş bir bakış açısına sahip olmalarını sağlar.

Özetle, "Tutkular ve Çıkarlar"

✔ Ortaçağ’da tutkuların tehlikeli görüldüğünü,

✔ 16. ve 17. yüzyılda çıkar kavramının dengeleyici bir unsur olarak geliştiğini,

✔ 18. yüzyılda çıkarların toplumun yararına olabileceğinin savunulduğunu,

✔ 19. ve 20. yüzyıllarda ekonomik rasyonalite anlayışının hakimiyet kazandığını,

✔ Ancak bu görüşün zamanla eleştirilmeye başlandığını detaylı bir şekilde ele alır.

Ekonomik düşüncenin tarihine ilgi duyanlar için bu eser, kapitalizmin entelektüel kökenlerine dair çarpıcı bir bakış sunmaktadır.